ANTİK DÖNEMDEN GÜNÜMÜZE HAMAM KÜLTÜRÜ

Genel

Hamam denilince hemen hemen herkesin aklına temizlik ve sosyalleşme gelir. Oysa hamam kültürü bunlardan daha fazlasıdır. Hamam fikri ilk olarak Yunanistan’da karşımıza çıkar ve MÖ 3. Yy sonu Roma’ya ulaşır. Hamamlar Yunan kökenli olmasına karşın (thermos-sıcak; thermen-hamam), Roma hamamları farklılık gösterir. Büyük ve gösterişli olmaları, aynı zamanda spor ve kültürel komplekslerin olması Roma hamamlarını farklı kılar.

Daha önceleri yıkanmak arka plandaydı. İnsanlar ayakları ve ellerini düzenli yıkamalarına rağmen, tüm vücudun yıkanması sadece büyük pazarın (Agora) dokuz günde kuruldu günlerde yapılırdı. Günümüzde olduğu gibi o dönemlerde de sadece zenginlerin evinde özel hamam olurdu. Bunlarda soğuk ve küçük yapılardı. Sık sık yağan yağmurdan sonra suların çamura dönüşmesi ile her zaman banyo fırsatı olmazdı, belli özel günlerde yıkanma işlemi yapılırdı.

Antik dönemde sık yıkanmanın vücut direncini düşürdüğü ve insanların sık sık hastalanmalarına inanılırdı.

Yaz aylarında ırmak ve göllerde yıkanılırdı. İnsanların yıkanmaya karşı mesafeli duruşu MÖ 2. Yy ve MÖ 1.yy sonlarına doğru değişmeye başladı. Artık bu devirde gösterişli hamamlar ortaya çıkıyor ve insanların toplum içinde daha temiz kokma ihtiyacı doğuyordu. İnsanların hamamları daha sık ziyaret etmeleri gittikçe popüler olmaya başlamıştı. Bu beraberinde hamam içinde farklı etkinliklere de olanak sağlamaya başlamıştı. Devlete ait hamamlar teker teker özelleştirme yolu ile özel sermayelere devredilerek hamam yapısının daha da gelişimine ön ayak olmuştur.

Roma Hamamı Genel Görüntüsü

Bilinen ilk Roma hamamı Pompei ’de yükselmiştir

Hamamlar özelleşmeye başladıktan sonra genellikle giriş ücretleri her yerde aynı uygunluktaydı. Çocukların giriş ücretleri alınmazdı fakat kadınların giriş ücreti genellikle erkeklerden daha yüksekti. Fiyatların düşük tutulmasının ana nedeni alt sınıfların da hamamları kullanmaları ve tüm vatandaşların bu hizmetlerden yararlanmasıydı. Bu düşünce ile hamamlar giderek yaygınlaştı. Hamamlar günlük hayatın vazgeçilmez bir parçası haline gelmişti. Hamamlar, daha önceleri insanların sadece yıkanmak için kullandıkları mekânlar iken daha sonraları insanların iletişim kurup buluştukları ve günün büyük bölümünde zaman geçirdikleri yer haline geldi. Talep artıkça hamam sayıları da artı. Birbirleri ile yarışan hamam sahipleri daha fazla müşteri çekmek için daha gösterişli yapılar inşa ettirmeye başladılar.

Her hamamda bulunması gereken bölümler sırasıyla

Apodyterium(soyunma kabinleri): Hamama girmeden önce soyunulan odadır. Buranın duvarlarında elbiselerin konması için nişler, alçı kaplama bezemeler `Stucco’ yer alırdı.

Frigidarium(soğuk): hamamın ısıtılmayan en soğuk bölümüdür. Soğuk su havuz veya havuzlarının bulunduğu bölümdür.

Tepidarium(ılık): Hamamın orta derecede ısıtılmış bölümüdür. Vücudu ovma ve yağlama, eğer bu için farklı mekânlar yoksa burada yapılmaktaydı. O dönemlerde henüz sabun bilinmiyordu. Burada vücut terlemeye bırakılır ve masajlar yapılırdı.

Caldarium(sıcak): hamamın sıcak sularının ve sıcak sulu havuzlarının bulunduğu en sıcak bölümüdür. Burada nişler, oturma yerleri ve banyolar yer alır.

Hypocaust: Hamamın iç mekânlarını ısıtmaya yarayan alttan ısıtma sistemidir.

Sudatorium: Ocağa yakın inşa edilen terleme salonudur. Burada sıcaklık doğal olarak daha yüksek olmaktaydı ve iç ortam nemi, mümkün olduğunca düşük tutulmaya çalışılmaktaydı.

Palaestra: etrafı revaklarla çevrelenmiş spor faaliyetlerinin yürütüldüğü açık alandır.

Natatio: dış mekânda üstü açık ve soğuk sulu yüzme havuzu.

Yozgat Sarıkaya Hamamı

Sporcuların mekânı

Hamamlar aynı zamanda daha önce belirtmiş olduğum gibi insanların zamanlarını geçirebileceği, dostlarıyla buluştuğu, aynı zamanda spor yapabildikleri mekânlar haline geldi.

Spor yapabilmeleri için havuz kenarlarında Palaestra denilen alanlar mevcuttu ve burada o dönemde çok popüler olan top oyunları oynanırdı.

Günümüzde hala oynanan yakar top misali, topu havaya atarken bir ismin bağırarak söylenmesi, o kişinin topu yakalamaya çalışması, yakalayamazsa yanması gibi oyunlar o dönemin sevilen oyunlarıydı.

Ticaretin en yoğun merkezi

Masaj yaptırabilecekleri, güneşlenebilecekleri teraslar ve tavla benzeri taşlara kazınmış oyun alanları da mevcuttu. İmparatorlar tarafından yaptırılan hamamlarda gezinti yapabilecek park ve bahçeler bulunurdu. Acıkıp susayanlar için yemek yiyebilecekleri taberneler vardı. Bazı roma hamamlarında okumak isteyenler için kütüphaneler de bulunurdu.

Yunan dünyasından farklı olarak roma hamamları daha geniş ve kapsamlı; içinde kütüphaneler, konferans salonları ve gezinti yerlerini barındırırdı.

Roma hamamları belirli kişilere değil, herkese açıktır. Cinsiyet, renk, dinsel ilkeler ya da zenginliğe bakmaksızın geniş kitlelere hitap eder. Hayat kadınları da o dönemde birçok hamamda bulunurdu. Birçok Romalıya göre hamamlar, şarap ve aşk, hayatın tadını oluşturmaktaydı. Roma dönemi hamamları çok gösterişli süslenirdi. Zemin ve duvarlar mozaik ve mermerle kaplı olup tavanlar yer yer altın varaklarla kaplanıyordu. Sütunlar mermer, granit bazen porfirden oluşup heykellerle süslenirdi. Hepimizin bildiği laokoon heykel grubu Trajan hamamını süslemekteydi. Perge hamamında otuz civarında heykel bulunmuştur.

Kılıç Ali Paşa Hamamı

Zekice işleyen mühendislik

Hamamlar daha fazla ısı verdiklerinden dolayı odun kömürüyle ısıtılmaktaydı. Sıcak hava mermer tabanın altındaki tuğladan yapılmış kanallar vasıtasıyla zemine, daha sonra duvarlar boyunca yükselmekteydi. Mimari anlamda hamamlar, roma inşaat teknolojisinin gelişiminde öncü konumuna sahiptirler. Betonunun yapı malzemesi olarak en erken kullanımlarından bazıları ve en yenilikçi uygulamaları olan güçlü, eğilimli biçimler, tonozlar ve kubbelerinin yapımı hamamlar ile başlar.

Roma hamamları gelişimini aynı zamanda MÖ 2.yy sonunda ısıtma teknolojisinde kaydedilen buluşa, hypocaust (hypo-alt; causus ısı) sistemine borçludur.

Hypocaustun tabanı, kısa ve birbirine yakın yerleştirilmiş sütunlar(payeler) tarafından taşınır. Sütunlar genellikle kare veya yuvarlak tuğlalardan örülmektedir. Taban, ocaktan çıkıp sütunlar arasında geçen sıcak hava ve gazların dolaşımı ile ısınır. Duvarların içine tubuli denen içi boş pişmiş toprak tuğlalar yerleştirilerek eşit ısı yayılımı sağlanmaktadır.

Yozgat Sarıkaya Hamamı

Vitruv’dan Mimariye

Roma’nın meşhur mimarı Vitruv bizi, mimariyle ilgili bıraktığı eseri mimarı üzerine 10 kitapta hamam yapımıyla ilgili bilgilendirir. Hamam yapılacaksa öncelikle yön çok önemlidir. Güneşten faydalanmak için hamamın ana cephesi güney ve de güneybatıya bakmalıdır ki, daha çabuk ısınabilsin ve öğleden sonra da güneşini alabilsin. Suyun ısıtıldığı sıcak havanın verildiği prafirniumun zemini, sıcak havanın gittiği zeminden daha alçak olmalıdır; böylece sıcak hava verimli bir şekilde yükselebilsin. Bu alttan ısıtma sistemi hypocaust olarak bilinmektedir.

Ateşin yakıldığı yerdeki sıcak hava kanalına topu attığımız zaman, top tekrar geri yuvarlanabilmeli. Sıcak hava kanallarının tuğladan yapılma sebebi sıcağı daha fazla tutmalarından dolayıdır. Kanallar ne kadar dar olursa hava sirkülasyonu da o derece verimli olur. Sıcak hava kanalları arasındaki darlık tamirat gerektiğinde bir insanın içeride hareket etmesini de engellememelidir.

Hürrem Sultan Hamamı

Farklı amaçlarla kullanımlar

Sağlık amacı haricinde aynı zamanda eğlenmek ve hoş vakit geçirmek için gidilen hamamlardan vücut temizliğine büyük önem verilirdi. Zengin roma yurttaşları hamamda gerekli malzemeleri; yağını, havlusunu ve hizmetçisini de yanında getirirdi. Bu hizmetkârlardan biri, eşyalar sık sık çalındıklarından dolayı eşyalara göz kulak olurken, diğer efendisine vücut temizliğinde yardımcı ederdi; sırtının yıkanması, masaj yapılması, kıllarının yakılması ya da ağda yapılması gibi. Hamam çıkışı efendisinin vücudunun yağlanması, saçlarının taranması ve süslenmesine yardımcı olurdu. Hizmetçisi olmayanlar hamamda masör de kiralayabilirdi.

Hamamların açılış saatleri hemen her yerde aynıydı. Genelde öğleden sonra açılır, hava karardığında kapatılırdı. Öğle molasından sonra akşam yemeği arasındaki zaman diliminde hamamlara gidilirdi. Romalılar öğlen yemeğini izleyen siestadan sonra, 14.00-15 sularında hamama giderlerdi. Bazı hamam kalıntılarında bulunan kandiller, buraların geceleri de kullanıldığının göstergesidir. Hamamlardaki sıcaklık 40 ile 70 derece arasında değişmekteydi.

Anadolu’daki en büyük Roma hamamı

Skandala yol açan uygulama

Kadın ve erkeklerin hamamları aynıydı. Hamam sayılarında sıkıntı yaşandığı dönemlerde kadın ve erkekler ayrı günlerde hamamı kullanırdı. İmparator Trajan döneminde istisnai olarak büyük hamamlara kadın-erkek birlikte kullanmış ve ortalıkta çıplak gezmelerinden dolayı büyük bir skandal yaşanmış ve olaylar toplum içinde büyüyerek saraya kadar girmiştir.

İmparator Hadrian döneminde bu uygulamaya son verilerek büyük bir sorun çözülmüştür. Âmâ genellikle geçerli olan uygulama, hamama farklı saatlerde gitmeye dayanıyordu. Kadınlar sabah saatlerinde, erkekler ise öğleden sonra hamamları kullanarak büyük bir soruna son verilmiştir. Zengin Roma yurttaş ve politikacıları, halkı kendilerine çekmek için hamamlar yaptırmışlar, hatta bir yıl giriş ücretlerini de karşılamışlardır. Günümüz politikacıları, antik dönem geleneklerinden şaşmayarak onların izlediği yolu izlemeye devam ediyorlar. Bu sayede hamam kullanımı gittikçe daha da yaygınlaşmış ve kullanımlarda bir patlama olmuştur.

Agrippa en iyi örneklerden

MÖ 33 yılında Roma’daki 170 hamamın giriş ücretini üstlenmiş, aynı zamanda kendi yaptırmış olduğu hamamlardan ücret almamıştır. Bu da halk tarafından daha çok sevilmesine yol açmıştır. Nero, Titus, Trajan ve Caracalla gibi imparatorlar seleflerini geçmek için her seferinde daha ihtişamlı hamamlar yaptırmışlardır.

II.Murad Hamamı-İznik

Osmanlı’ya geçişi

Osmanlı imparatorluğu Anadolu’ya hâkim olduktan sonra, ondan önce bu topraklarda yaşamış olan Roma imparatorluğundan Hamam kültürünü alarak Osmanlı kültürüne empoze ediyorlar. Osmanlı hamama göbek taşını ekleyerek orijinal haliyle kullanımına devam etmişlerdir. Daha sonraları toplumun farklı gelenekleri hamamlara taşınarak daha renkli bir hale getirilmiştir. Örneğin, evlenecek olan genç kızın seçilmesi de hamamlarda yapılırdı. Roma’daki renkli ve sosyal hali Osmanlı imparatorluğu çatısı altında da devam etmiştir.

One thought on “ANTİK DÖNEMDEN GÜNÜMÜZE HAMAM KÜLTÜRÜ

  1. Again a lot of information. Thank you. I am looking forward to the next

Yorumlar